RAZVOJNA AGENCIJA USK: Između velikih najava i skromnih rezultata

Razvojna agencija Unsko-sanskog kantona nekada je predstavljana kao ključni instrument regionalnog razvoja i povlačenja evropskih fondova. Više od decenije kasnije, analiza njenog rada otvara pitanje stvarnih rezultata, efekata projekata i opravdanosti javnih sredstava uloženih u njen rad.

Kada je prije više od decenije osnovana Razvojna agencija Unsko-sanskog kantona, javnosti je predstavljena kao jedan od ključnih mehanizama ekonomskog razvoja Krajine. Ideja je bila jednostavna i, barem na papiru, vrlo uvjerljiva: okupiti stručnjake koji će pripremati projekte, povezivati lokalne zajednice sa međunarodnim fondovima i otvarati vrata evropskim grantovima i investicijama.

U to vrijeme razvojne agencije bile su svojevrsni administrativni „trend“ širom Bosne i Hercegovine. U političkom i institucionalnom diskursu često su opisivane kao instrumenti koji će omogućiti lokalnim zajednicama da, uz pomoć evropskih fondova, nadoknade razvojni zaostatak. U javnim nastupima govorilo se o projektima prekogranične saradnje, privlačenju investitora, podršci privrednicima i modernizaciji regionalne ekonomije.

U praksi, međutim, takva očekivanja rijetko su bila praćena rezultatima koji bi odgovarali ambicioznim najavama.

Razvojna agencija Unsko-sanskog kantona tokom godina zaista je učestvovala u određenom broju međunarodnih projekata, uglavnom kroz evropske programe saradnje u kojima su partneri institucije iz više zemalja. Među projektima koji se navode u zvaničnim pregledima rada agencije nalaze se, između ostalog, inicijative poput projekata vezanih za inovacije i razvoj poduzetništva, programe podrške pčelarstvu, modele zapošljavanja mladih ili projekte regionalne saradnje i održivog razvoja.

Ipak, detaljniji uvid u strukturu tih projekata, od kojih je važno istaknuti “najsvježiji” iz jula 2024., pokazuje da je u velikom broju slučajeva riječ o tzv. partnerskim projektima međunarodnih programa, u kojima je agencija bila jedan od više učesnika. Takvi projekti u pravilu su usmjereni na razmjenu iskustava, organizaciju radionica, izradu analiza i studija ili pilot-aktivnosti manjeg obima. Iako donose određene kontakte i institucionalna iskustva, njihov direktni utjecaj na ekonomiju jedne regije često je teško precizno izmjeriti.

Na listi završenih projekata nalaze se i programi podrške zapošljavanju, subvencioniranju kamata ili poticajima za početnike u biznisu. Međutim, riječ je o programima koji su u najvećoj mjeri finansirani iz budžetskih sredstava kantona, dok je uloga agencije uglavnom bila administrativna – provedba i tehnička realizacija mjera koje su donijele kantonalne vlasti.

U tom smislu, ključni zadatak zbog kojeg je agencija i osnovana – sistemsko povlačenje značajnih sredstava iz međunarodnih fondova i njihovo usmjeravanje u razvoj kantona – ostao je predmet stalnih rasprava. Iako su realizirani pojedini projekti, oni su najčešće bili manjeg finansijskog obima i fokusirani na tzv. „meke“ aktivnosti poput edukacija, istraživanja, promotivnih događaja i institucionalne saradnje.

Među konkretnijim rezultatima spominju se projekti obuke radne snage kroz koje je određen broj nezaposlenih osoba prošao stručnu edukaciju, a dio njih nakon toga pronašao zaposlenje. Ipak, takvi programi u pravilu su vremenski ograničeni i teško mogu dugoročno utjecati na ukupnu ekonomsku sliku kantona.

Zbog toga je razlika između početnih očekivanja i stvarnih rezultata često predmet javnih rasprava.

U posljednjim analizama rada agencije, koje su razmatrali kantonalni organi vlasti, navedeno je da ustanova u posljednje vrijeme ne ostvaruje rezultate koji su se očekivali prilikom njenog osnivanja. Kao razlozi navode se sve složenije procedure apliciranja na međunarodne fondove, potreba za saglasnostima različitih nivoa vlasti, ali i nedostatak stručnog kadra koji ima iskustvo u pripremi i vođenju kompleksnih projekata.

Takve ocjene dovele su do zaključka da je potrebno provesti detaljnu analizu rada agencije, uključujući organizaciju, finansijsko poslovanje i efikasnost realiziranih projekata. Među mogućim rješenjima spominju se reorganizacija, transformacija institucije ili racionalizacija njenog rada.

Ova rasprava otvara i šire pitanje uloge razvojnih agencija u Bosni i Hercegovini. U teoriji, takve institucije trebale bi biti motor regionalnog razvoja i stručni centri za pripremu projekata. U praksi, međutim, njihov rad često zavisi od administrativnih kapaciteta, političke podrške i stabilnog kadra – faktora koji u mnogim sredinama nisu uvijek ispunjeni.

Zbog toga se nerijetko dešava da institucije koje su najavljivane kao pokretači ekonomskog razvoja s vremenom postanu prije svega administrativni servisi za realizaciju manjih projekata i budžetskih programa.

U slučaju Unsko-sanskog kantona, Razvojna agencija započela je svoj rad uz ambiciozne najave o snažnom ekonomskom zamahu i intenzivnijem korištenju međunarodnih fondova. Danas, više od deset godina kasnije, njena budućnost ponovo je tema institucionalnih analiza i političkih rasprava.

Koliki je stvarni doprinos takvih institucija razvoju lokalnih ekonomija, a koliki dio javnih sredstava odlazi na njihovo održavanje, pitanje je na koje će – barem u ovom slučaju – pokušati odgovoriti predstojeća analiza rada Razvojne agencije Unsko-sanskog kantona. Ujedno, ta analiza mogla bi poslužiti i kao širi test opravdanosti modela razvojnih agencija kakav je godinama promoviran kao jedan od ključnih instrumenata regionalne razvojne politike.

O. Delić