NJEMAČKA NAKON IZBORNOG POTRESA: AfD više nije samo protest: šta se događa s njemačkim političkim centrom?

Njemačka je ušla u razdoblje u kojem se odnosi snaga među tradicionalnim političkim strankama mijenjaju brže nego što je to donedavno bilo uobičajeno. Posebno je snažan uspon Alternative für Deutschland (AfD), dok se vladajući blok CDU/CSU i SPD suočava s pritiskom da odgovori na nezadovoljstvo birača ekonomskom situacijom, migracijom i funkcioniranjem države.

Septembarski izbori u istočnim saveznim pokrajinama dodatno su otvorili pitanje koliko dugo takozvana Brandmauer, odnosno politička barijera prema saradnji s AfD-om, može ostati temelj njemačke stranačke politike. Njemačka je ove godine imala pokrajinske izbore u Saskoj-Anhaltu 6. septembra te u Berlinu i Mecklenburg-Zapadnom Pomorju 20. septembra.

AfD je na izborima u Saskoj-Anhaltu ostvario snažan rezultat, što je pitanje njegovog mogućeg dolaska na vlast prvi put ozbiljno postavilo i na pokrajinskoj razini. Samo nekoliko dana kasnije, pitanje posljedica tog rezultata postalo je tema rasprave i u Bundestagu.

Od euroskepticizma do radikalne desnice

AfD nije nastao kao današnja stranka. Osnovan je 2013. godine, u vrijeme krize eurozone, prvenstveno kao euroskeptični konzervativni pokret. Tokom narednih godina stranka je prolazila kroz unutrašnje sukobe i pomjerala se prema nacionalističkoj i radikalno desnoj politici.

U međuvremenu je AfD postao drugačija politička pojava: stranka koja više nije ograničena na protestni glas, nego nastoji oblikovati politički diskurs i izvršiti pritisak na tradicionalne stranke.

Upravo je to jedna od ključnih teza analize britanskog političkog analitičara Jeremyja Cliffea, objavljene u Carnegie Endowmentu u julu ove godine. Cliffe posebno razmatra unutrašnje razlike u AfD-u, njegov odnos prema Evropi, Sjedinjenim Američkim Državama i Rusiji te pitanje kakvu bi vanjsku politiku vodila Njemačka ukoliko bi AfD jednog dana stekao stvarnu izvršnu vlast.

Problem više nije samo AfD

Za njemačke tradicionalne stranke problem nije samo rast AfD-a nego i činjenica da njegove teme sve snažnije određuju političku raspravu.

Migracija, sigurnost, cijena energije, stanje javnih službi, ekonomski problemi i budućnost njemačke socijalne države postali su pitanja oko kojih se CDU/CSU i SPD moraju iznova pozicionirati.

Analiza poljskog Centra za istočne studije (OSW) prije septembarskih izbora ukazivala je upravo na tu promjenu. Prema toj analizi, AfD je posebno snažan u istočnoj Njemačkoj, gdje mu koriste lokalna organiziranost, osjećaj posebnog istočnonjemačkog identiteta, nezadovoljstvo saveznom i pokrajinskim vlastima te snažna prisutnost na društvenim mrežama.

To istovremeno znači da se problem CDU-a ne može svesti na pitanje kako zaustaviti AfD. Pitanje je i kako zadržati vlastiti politički identitet, a da se pritom ne preuzmu politike ili retorika konkurenta.

Merz između centra i desnice

Friedrich Merz nalazi se u posebno nezgodnom položaju.

Kao predsjednik CDU-a i savezni kancelar predvodi vladajuću koaliciju CDU/CSU i SPD, ali istovremeno mora računati na činjenicu da AfD pokušava privući dio tradicionalnog konzervativnog biračkog tijela.

Carnegiejeva analiza Merzovo političko pozicioniranje promatra upravo kroz tu prizmu. Autor podsjeća da Merz pripada konzervativnijem krilu CDU-a i da se njegov politički profil razlikovao od centrističkog pristupa Angele Merkel. Istovremeno, rast AfD-a povećava pritisak na CDU da zauzme jasnije stavove o pitanjima koja su posebno važna njegovim biračima.

Ali postoji granica koju CDU i dalje formalno održava: Brandmauer.

Njena suština je političko odbijanje saradnje s AfD-om. Problem je što izborni rezultati, naročito u istočnoj Njemačkoj, čine takvu izolaciju sve težom za održavanje bez posljedica po formiranje stabilnih većina.

Zašto je istočna Njemačka posebno važna?

AfD je posljednjih godina izgradio posebno snažnu poziciju u istočnim pokrajinama.

OSW je uoči septembarskih izbora upozorio da je upravo u Saskoj-Anhaltu stranka imala mogućnost ostvariti rezultat koji bi otvorio potpuno novu fazu njemačke politike: mogućnost formiranja prve pokrajinske vlade predvođene AfD-om.

To nije samo pitanje jedne pokrajine.

Pokrajinska vlast AfD-u bi omogućila pristup institucijama, administrativnom iskustvu i javnim funkcijama, a time i mogućnost da pokaže biračima kako izgleda upravljanje izvan opozicione uloge.

Zbog toga se septembarski izbori ne mogu promatrati samo kao lokalni događaj. Njihov značaj prelazi granice Saskе-Anhaltа i otvara pitanje budućeg odnosa snaga u cijeloj Njemačkoj.

AfD i pitanje Njemačke u Evropi

Posebno je zanimljiv međunarodni aspekt uspona AfD-a.

Prema Cliffeovoj analizi, unutar stranke postoje različiti pogledi na to kakvu bi ulogu Njemačka trebala imati u svijetu. Jedan dio stranke naglašava odnose sa SAD-om i transatlantskim prostorom, dok drugi naginje ideji snažnije evropske autonomije i odnosima s drugim velikim silama, uključujući Rusiju i Kinu.

To pokazuje da pitanje AfD-a nije samo pitanje njemačke migracijske ili socijalne politike.

U slučaju da bi stranka jednog dana stekla izvršnu vlast na saveznoj razini, promjene bi se mogle odnositi i na njemačku evropsku i vanjsku politiku.

A to bi imalo posljedice daleko izvan Njemačke.

Kriza političkog centra

Njemački slučaj zato postavlja šire pitanje: šta se događa kada tradicionalne stranke izgube sposobnost da uvjere značajan dio birača da upravo one predstavljaju politički centar?

CDU/CSU i SPD još uvijek čine saveznu vladu, ali rast AfD-a pokazuje da formalno održavanje vlasti nije isto što i zadržavanje političke dominacije.

Istovremeno, ni AfD nije politički monolit. Unutar stranke postoje različiti pogledi na Evropu, Rusiju, SAD, nacionalni suverenitet i buduću ulogu Njemačke. Upravo te unutrašnje razlike Cliffe smatra jednim od faktora koji mogu ograničiti sposobnost AfD-a da izgradi jedinstvenu međunarodnu političku strategiju.

Njemačka se zato nalazi u svojevrsnom međuprostoru.

Tradicionalne stranke još uvijek drže ključne poluge vlasti, ali više ne mogu ignorirati činjenicu da je AfD postao važan dio političke aritmetike. AfD, s druge strane, može ostvarivati sve veći izborni utjecaj, ali još uvijek mora dokazati da može taj utjecaj pretvoriti u stabilnu vlast i koherentnu politiku.

Upravo će odnos između ta dva procesa — slabljenja tradicionalnog političkog centra i institucionalnog jačanja AfD-a — biti jedan od ključnih pokazatelja budućeg razvoja Njemačke.

---

Tekst je obrađen za portal na temelju javno dostupnih analiza Carnegie Endowment for International Peace i Centra za istočne studije (OSW). Za širi kontekst korištena je analiza Jeremyja Cliffea „The Alternative für Deutschland and Germany’s Unsettled Place in the World“, objavljena 23. jula 2026. godine u Carnegie Endowmentu.

Izvori: Carnegie Endowment for International Peace; OSW – Centre for Eastern Studies; Deutscher Bundestag.

Pripremio: O.D.

AfD Friedrich Merz