ŠTA JE OSTALO OD DANA EVROPE: Između antifašističkog naslijeđa i suvremenih ekstremizama

Dan Evrope još uvijek predstavlja simbol mira, ali je jači podsjetnik na nove političke podjele u Evropi, od rata u Ukrajini i ruskog revizionizma do jačanja krajnje desnice unutar EU i ponovnih sporova oko historijskog naslijeđa fašizma.

Dan Evrope, koji se obilježava 9. maja, jedan je od onih datuma koji u sebi nose gotovo cijelu političku i historijsku sudbinu modernog kontinenta. Za jedne, to je simbol mira, suradnje i ideje da evropski narodi više nikada ne smiju jedni protiv drugih voditi ratove. Za druge, posebno u postsovjetskom prostoru, isti datum ostaje prvenstveno vezan za pobjedu nad nacizmom u Drugom svjetskom ratu.

Ta dvostruka simbolika danas možda nikada nije bila snažnije suprotstavljena nego u vremenu agresije na Ukrajinu.

Evropska unija 9. maj obilježava kao Dan Evrope, podsjećajući na Schumanovu deklaraciju iz 1950. godine, dokument kojim su postavljeni temelji evropskog ujedinjenja nakon katastrofe Drugog svjetskog rata. Ideja je bila jednostavna, ali revolucionarna: države koje ekonomski i politički surađuju teže će posegnuti za ratom.

S druge strane, Ruska Federacija 9. maj obilježava kao Dan pobjede nad nacizmom, dok se zbog vremenske razlike i historijskih okolnosti u dijelu Evrope završetak rata obilježava 8. maja. U sovjetskom i ruskom kolektivnom identitetu taj datum ima gotovo svet karakter. Milioni poginulih u borbi protiv nacističke Njemačke ostavili su dubok trag u društvu i kulturi sjećanja.

Međutim, upravo se na tom mjestu danas otvara možda i najveći historijski paradoks savremene Evrope.

Posebno je upečatljivo što se opravdanje invazije na Ukrajinu često pokušava graditi upravo kroz retoriku “denacifikacije”, iako su brojne međunarodne organizacije, historičari i politički analitičari takve tvrdnje ocijenili propagandnim instrumentom rata. Time je pojam antifašizma, koji je nekada predstavljao univerzalnu civilizacijsku vrijednost, u velikoj mjeri pretvoren u sredstvo političke mobilizacije.

Na tom tragu djeluje i politički diskurs predsjednika Vladimira Putina, u kojem se antifašizam sve češće koristi kao ideološki okvir za opravdavanje geopolitičkih ciljeva, uključujući i rat u Ukrajini.

Nova desnica i stare sjene u savremenoj Evropi

No, paradoks ne završava na istoku. Dok se Evropa suočava s posljedicama rata na vlastitim granicama, unutar Evropske unije istovremeno jačaju političke struje krajnje desnice koje sve otvorenije koketiraju s revizionizmom i simbolikom iz perioda fašizma.

U Njemačkoj, politički uspon Alternative für Deutschland (AfD) otvorio je ozbiljne debate o normalizaciji radikalnog diskursa. Iako se stranka formalno distancira od nacističke ideologije, pojedini njeni predstavnici i frakcije više puta su bili optuživani za minimiziranje zločina nacističkog perioda, relativizaciju Holokausta i korištenje historijskog revizionizma u političkoj komunikaciji.

Slični trendovi prisutni su i u drugim evropskim državama, gdje pojedine populističke i ekstremno desne stranke koriste antiimigrantsku retoriku, nacionalni identitet i selektivno tumačenje historije kao politički alat. Neki članovi Farageove Reform for UK otvoreno su isticali “kako bi Velikoj Britaniji bilo bolje da je ostala neutralna spram nacističke Njemačke“. Time se stvara opasna zona u kojoj se granice između demokratskog pluralizma i ideološke radikalizacije postepeno brišu.

Evropa tako, s jedne strane, obilježava Dan Evrope kao simbol mira i zajedništva, dok se s druge suočava s rastućim unutrašnjim tenzijama koje podsjećaju da ideja antifašizma nikada nije bila konačno završena priča.

U takvom kontekstu, Dan Evrope postaje više od historijskog podsjetnika. On postaje mjera političke zrelosti kontinenta i test njegove sposobnosti da se odupre kako vanjskim geopolitičkim pritiscima, tako i unutrašnjim ideološkim radikalizacijama.

I situacija kod naših susjeda je prilično zabrinjavajuća

Dodatnu težinu ovogodišnjem obilježavanju 9. maja daje i činjenica da je delegacija iz bosanskohercegovačkog entiteta Republika Srpska otputovala u Moskvu kako bi prisustvovala manifestacijama povodom Dana pobjede koje organizuje rusko rukovodstvo.

Takvi potezi ne bi nužno bili sporni da ih često ne prati otvoreni historijski revizionizam. Godinama se iz pojedinih političkih i ideoloških krugova na prostoru bivše Jugoslavije pokušava nametnuti teza da je četnički pokret bio antifašistički, uprkos obilju historijskih dokaza koji govore suprotno.

Brojni dokumenti iz Drugog svjetskog rata, uključujući izvještaje savezničkih sila, svjedoče o suradnji četničkog pokreta s talijanskim i njemačkim okupacionim snagama. Upravo zbog toga su saveznici tokom rata svoju podršku prebacili s četnika na partizanski pokret Josipa Broza, koji je međunarodno priznat kao ključna i jedina antifašistička snaga na prostoru okupirane Jugoslavije.

Historija također bilježi i mračnu ulogu kvislinških režima u regionu. Tako je režim Milana Nedića u okupiranoj Srbiji ostao upamćen po brutalnoj suradnji s nacističkim vlastima, a njemački okupacioni aparat u Beogradu još 1942. godine pohvalio se da je Srbija među prvim evropskim teritorijama koje su “riješile jevrejsko pitanje”. Ta formulacija danas ostaje jedan od najmračnijih podsjetnika na razmjere holokausta i kolaboracije na Balkanu.

Istovremeno, paradoksi historijskog pamćenja prisutni su i drugdje u regionu. U Hvatskoj, koja je, da ironija bude veća, članica Evropske unije, dobar dio javnosti i političke scene i dalje 8. maj 1945. godine ne smatra danom oslobođenja Zagreba, nego “okupacijom” od strane partizana. Ironično je da upravo unutar evropskog političkog prostora, nastalog na temeljima antifašističke pobjede, i dalje postoje pokušaji relativizacije karaktera režima NDH i krajnje uvrnute reinterpretacije događaja iz Drugog svjetskog rata.

Sve to pokazuje da borba za historijsku istinu nije završena 1945. godine. Ona traje i danas — kroz političke govore, medijske narative i pokušaje da se prošlost prilagodi savremenim ideološkim potrebama.

O. Delić

AfD antifašizam Dan Evrope Dan pobjede nacizam populistički pokreti Reform for UK