VIJEK DRUŠTVENIH I PRIRODNIH POTRESA[3. DIO]: Period između dva svjetska rata i kasnije agresije na državu obilježen sveukupnim promjenama

U prelazu na 20. vijek, a posebno u vremenima prije, tokom i nakon dva svjetska rata, Banja Luka je doživjela ogromne promjene koje su se očitovale u velikim demografskim, ali i infrastrukturnim prelomima koji su promijenili sliku grada.

Nakon Prvog svjetskog rata i ulaska Bosne i Hercegovine u sastav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine, Banja Luka se našla u novom političkom okviru. Administrativno preuređenje države kulminiralo je 1929. godine formiranjem Vrbaske banovine, sa sjedištem upravo u Banjoj Luci. Time grad dobija važnu upravnu ulogu i postaje administrativno središte šire regije.
Istovremeno, nova država provodi agrarnu reformu (1919–1931), jednu od najobimnijih društveno-ekonomskih intervencija tog vremena. Najveći obim oduzimanja zemlje izvršen je upravo u Bosni i Hercegovini.

Istoričari (Ivo Banac, Mustafa Imamović, Holm Sundhaussen) bilježe da je dvije trećine ukupno otete zemlje u cijeloj Kraljevini bilo upravo u Bosni i Hercegovini.

Reforma je formalno imala cilj ukidanja “feudalnih odnosa” i dodjele zemlje seljacima, ali je u praksi bila otimačina koja je dovela do duboke promjene vlasničke strukture, naročito u krajiškom prostoru oko Banje Luke. Značajan dio velikih zemljišnih posjeda, koji su prije 1918. bili u rukama bošnjačkih begovskih porodica, oduzet je i parcelisan. Time je izmijenjena ekonomska i socijalna struktura ne samo sela, već i dugoročna demografska slika regiona.

Politička klima tog perioda bila je obilježena snažnom centralizacijom države, posebno u vrijeme vlada Nikole Pašića i kasnijeg monarhističkog režima. Ideja integralnog jugoslavenstva često je u praksi vođena kroz dominantni državni centralizam i srbijansku hegemoniju, što je u Bosni i Hercegovini izazivalo političke napetosti i s punim pravom osjećaj neravnopravnosti, posebno kod Bošnjaka-muslimana.
Sile osovine su 1941. godine okupirale Vrbasku banovinu i pripojili je Nezavisnoj Državi Hrvatskoj.

U Drugom svjetskom ratu, Banja Luka se našla u prostoru brutalnog nasilja ustaškog režima. Stradanja nisu bila nasumična – ona su bila ciljana, usmjerena protiv Jevreja, Srba, Roma, ali i Bošnjaka i Hrvata antifašista. Jevrejska zajednica gotovo je zbrisana. Veliki broj Srba s područja Banje Luke, Potkozarja i Kozare stradao je u masovnim zločinima i logorima, uključujući Jasenovac. Grad je izgubio ljude, porodice, čitave zajednice – ali je istovremeno dao snažan doprinos antifašističkoj borbi, koja je u krajiškom prostoru imala masovni karakter.

Nakon 1945. godine, ulaskom Bosne i Hercegovine u sastav SFRJ, Banja Luka ulazi u novu fazu – fazu obnove, industrijalizacije i snažnog društvenog optimizma. Grad, teško ranjen ratom, počinje se iznova graditi, ne samo fizički, nego i društveno.

Razorni potres koji je Banju Luku pogodio 26. i 27. oktobra 1969. godine (glavni udar 27. oktobra u 9:11 sati, magnitude oko 6,1–6,4 po Richteru) predstavljao je jednu od najvećih urbanih katastrofa u poslijeratnoj Jugoslaviji. Poginulo je 15 osoba, više od 1.000 je povrijeđeno, a oko 70.000 stanovnika ostalo je bez krova nad glavom. Procjenjuje se da je oštećeno ili uništeno preko 80% stambenog fonda grada; srušene su škole, javne zgrade, administrativni objekti i veliki dio stare gradske jezgre. Međutim, obnova koja je uslijedila nije bila puko saniranje štete. Uz snažnu solidarnost svih jugoslovenskih republika – kroz financijsku pomoć, građevinske brigade i stručnu podršku – Banja Luka je dobila novi urbanistički plan. Izgrađena su moderna naselja (Borik, Starčevica, Obilićevo u novom obimu), široke saobraćajnice, nove škole, dom zdravlja, kulturne i sportske ustanove. Paralelno s infrastrukturnom obnovom, nastavljen je i ubrzan industrijski razvoj: „Rudi Čajavec“ širi proizvodne kapacitete, Incel razvija hemijsku i celuloznu industriju, a grad postaje jedan od važnih industrijskih i administrativnih centara Bosne i Hercegovine. Potres je, paradoksalno, ubrzao modernizaciju – Banja Luka je iz tradicionalne, pretežno niske urbane strukture prešla u planski oblikovan socijalistički grad druge polovine 20. stoljeća.
Paralelno s industrijom, snažno se razvija i sportski život, kao jedan od ključnih elemenata socijalističke urbane kulture. Sport nije bio samo takmičenje – bio je društveni fenomen, prostor kolektivnog identiteta i ponosa.

FK Borac postaje simbol grada, ali i šireg bosanskohercegovačkog sportskog prostora. Njegov uspjeh u Kupu maršala Tita 1988. godine bio je više od sportskog rezultata – bio je to trenutak kada je Banja Luka bila u centru jugoslovenskog sportskog svijeta. Iz tog perioda možemo izdvojiti kapitena Vladu Jagodića, Senada Lupića, jednog od ključnih igrača, kao i Branislava Krunića.

Rukometni, košarkaški, bokserski i atletski klubovi okupljali su mlade, stvarali zajedništvo i davali gradu prepoznatljivo lice. Posebno su se isticali rukometaši Nebojša Popović, Abas Arslanagić i Velimir Petković. Od boksera tu su neizostavni Marijan Beneš i Anton Josipović.

---

U vremenu agresije na Bosnu i Hercegovinu, Banja Luka je doživjela najdublji i najtamniji lom u svojoj historiji. Grad koji je stoljećima živio u složenoj, ali stvarnoj višeslojnosti identiteta, gotovo preko noći je ostao bez značajnog dijela svog stanovništva. Bošnjaci i Hrvati sistematski su izloženi pritiscima, progonima i nasilju; njihova imovina je oduzimana, a sakralni objekti – uključujući sve banjalučke džamije i veći broj katoličkih crkava – minirani i srušeni do temelja. Rušenje Ferhadije i Arnaudije nije bilo samo čin destrukcije arhitekture, nego pokušaj brisanja historijskog pamćenja i simboličkog prisustva čitavih zajednica.

Brutalnost nije bila stihijska, nego dio šireg političkog projekta koji je Bosnu i Hercegovinu nastojao prekrojiti silom, a Banju Luku pretvoriti u monolitni prostor bez tragova njene višestoljetne raznolikosti. Lom se najteže osjetio upravo na leđima bošnjačkih i hrvatskih porodica, ali je dugoročno ranio i sam grad, osiromašivši ga demografski, kulturno i moralno.

Istovremeno, pokušalo se konstruirati nova, izvještačena elita i nametnuti identitetski obrasci koji nikada nisu bili organski dio banjalučkog duha. No, historija ovog grada pokazuje da ono što je nasilno usađeno teško može trajno opstati. Banja Luka je kroz vijekove mijenjala administracije, ideologije i sisteme, ali je uvijek zadržavala duboki sloj urbanog pamćenja koji nadživljava političke projekte.
Danas, tri decenije poslije, rane su još vidljive.

Ali obnova porušenih bogomolja, povratak dijela protjeranih porodica, ponovno uspostavljanje kulturnih i vjerskih institucija svjedoče da grad, uprkos svemu, nije izgubio sposobnost da zacjeljuje. Kozmopolitizam se ne vraća dekretom, nego strpljivim vraćanjem povjerenja između građana koji su svjesni šta su 90.tih godina izgubili, a šta, nažalost, dobili. Ipak, ako je Banja Luka išta kroz historiju dokazala, onda je to sposobnost da se nakon svakog potresa – prirodnog ili političkog – iznova uspravi i pronađe ravnotežu između pamćenja i budućnosti. Jer budućnost Banja Luke je neraskidiva sa budućnošću njene majke – Bosne i Hercegovine.

Pripremio: O. Delić