27. juli 1941: Sve ono što smo učili pod egidom antifašizma, imalo je naličje brutalnog genocida nad civilima Kulen-Vakufa

Ustanak od 27. jula 1941. godine bio je odgovor na zločine ustaškog režima NDH, ali su tokom ustaničkih, bolje reći četničkih akcija, počinjeni teški zločini nad bošnjačkim i hrvatskim civilima, što potvrđuju savremena historijska istraživanja, o kojima do 1990. nismo smjeli znati ništa. Prema podacima koje iznosi američko-kanadski historičar Max Bergholz u Kulen-Vakufu je ubijeno preko 2.000 Bošnjaka.

---

Dan ustanka naroda Bosne i Hercegovine obilježava se 27. jula, na godišnjicu oružanih akcija koje su 1941. godine na području Bosanske krajine pokrenule ustaničke grupe protiv vlasti Nezavisne Države Hrvatske (NDH). Tog dana napadnuti su i zauzeti brojni ustaški, žandarmerijski i domobranski položaji, uključujući Drvar i Bosansko Grahovo, čime je započeo jedan od prvih masovnijih oružanih otpora okupacionom i kvislinškom režimu u Bosni i Hercegovini.

U zoru 27. jula ustaničke jedinice napale su više položaja na području Drvara, Bosanskog Grahova, Oštrelja, Prekaje, Trubara, Martin Broda i Srba. U prvim danima ustanici su uspjeli ovladati većim dijelom tog prostora, dok su se vlasti NDH povukle iz pojedinih mjesta.

Neposredan povod ustanku bili su masovni zločini koje su ustaške vlasti počinile nad srpskim stanovništvom zapadne Bosne tokom maja, juna i jula 1941. godine. Hiljade ljudi bile su izložene hapšenjima, progonima i ubistvima, a brojni civili stradali su na mjestima poput Risovačke jame kod Drvara i Garavica kod Bihaća. Teror NDH izazvao je strah, ali i organizovanje oružanog otpora među lokalnim stanovništvom.

Krajem jula 1941. godine formirano je više ustaničkih odreda, u kojima su se nalazili komunisti, lokalni ustanici i druge oružane grupe. U toj početnoj fazi ustanka političke i vojne linije još nisu bile jasno razdvojene, pa će se dio ustanika kasnije priključiti partizanskom pokretu, dok će drugi postati dio četničkih formacija.

Nakon zauzimanja Drvara uspostavljena je takozvana Drvarska republika, jedno od prvih slobodnih područja pod kontrolom ustanika, koje će kasnije imati značajnu ulogu u razvoju partizanskog pokreta i Narodnooslobodilačke borbe.

Međutim, savremena historiografija danas ukazuje da događaji iz ljeta 1941. godine nisu bili isključivo priča o antifašističkom otporu. Istraživanja brojnih domaćih i stranih historičara pokazala su da su tokom ustanka i u sedmicama koje su uslijedile počinjeni i teški zločini nad bošnjačkim i hrvatskim civilima.

Najpoznatiji i najbolje dokumentovani slučaj odnosi se na područje Kulen-Vakufa, gdje su početkom septembra 1941. godine ubijene stotine civila, među kojima su bile žene, djeca i starije osobe. Zločini su počinjeni i u Brotnji, Krnjeuši te drugim naseljima zapadne Bosne. Ovi događaji danas su potvrđeni brojnim arhivskim dokumentima i naučnim istraživanjima te predstavljaju jednu od najmračnijih epizoda ranog ustanka.

Posebno značajan doprinos rasvjetljavanju tih događaja dao je američko-kanadski historičar Max Bergholz, koji je, na osnovu višegodišnjeg istraživanja arhivske građe i svjedočenja preživjelih, detaljno dokumentovao spiralu nasilja koja je zahvatila područje Kulen-Vakufa tokom 1941. godine. Njegova istraživanja potvrđuju da su nakon ustaških zločina uslijedile krvave odmazde nad bošnjačkim i hrvatskim civilima, čime je nasilje poprimilo razmjere međusobnih masovnih zločina.

Prema mmišljenju Bergholza Ustanici su bili jedna krajnje nekoherentna masa bez jasne političke i ideološke svijesti i tek će u daljenjem toku rata biti samodefinirani kao partizani – komunisti i četnici – nacionalisti. Max Bergholz napominje da je čak prema evidenciji samih ustanika (ćetnika) u Kulen Vakufu ubijeno preko 2.000 civila bošnjačke nacionalnosti.

Zbog toga savremeni historičari upozoravaju da odgovornost za te zločine nije moguće pripisati cjelokupnom antifašističkom pokretu, ali ni negirati činjenicu da su pojedine ustaničke grupe i buduće četničke formacije počinile teške zločine nad civilnim stanovništvom. Današnja istraživanja nastoje jasno razlikovati legitimni otpor fašističkom režimu od ratnih zločina koji su počinjeni nad nedužnim ljudima.

Tokom socijalističke Jugoslavije 27. juli obilježavan je kao jedan od najvažnijih praznika antifašističke borbe, dok su zločini nad bošnjačkim i hrvatskim civilima uglavnom ostajali izvan službenih historijskih narativa. Tek nakon otvaranja arhiva i intenzivnijih naučnih istraživanja posljednjih decenija moguće je cjelovitije sagledati događaje iz 1941. godine.

Zbog toga se danas 27. juli posmatra kao datum koji simbolizira početak organizovanog otpora fašizmu u Bosni i Hercegovini, ali i podsjeća da nijedna žrtva ne smije biti zaboravljena. Historijska odgovornost podrazumijeva jednaku osudu svih ratnih zločina, bez obzira na nacionalnost žrtava ili počinilaca, jer samo potpuno sagledavanje prošlosti može biti temelj istinskog pomirenja i objektivnog razumijevanja historije.