DAN SJEĆANJA NA ŽRTVE HOLOKAUSTA: Može li najveća tragedija čovječanstva biti velika opomena ili ciničan izgovor

Holokaust i marionetski režimi Drugog svjetskog rata na prostoru Jugoslavije, od NDH i Jasenovca do Nedićeve Srbije, i njihova opasna rehabilitacija u savremenoj politici Balkana.

Oslobađanje logora Auschwitz-Birkenau 27. januara 1945. godine ostaje jedan od ključnih historijskih trenutaka 20. stoljeća. Auschwitz je simbol Holokausta – planskog, državnog i industrijski organizovanog uništenja evropskih Jevreja. Više od milion ljudi ubijeno je u tom kompleksu logora, većinom Jevreja, ali i Roma, Slavena, političkih protivnika i drugih koje je nacistička ideologija proglasila „nepoželjnima“.

No, Auschwitz nije bio jedino mjesto masovnog uništenja. Holokaust i nacistički zločini provođeni su i kroz mrežu marionetskih režima, čija je uloga često bila ne samo pasivna, već aktivno kolaboracionistička. Prostor tadašnje Jugoslavije predstavlja jedan od najjasnijih primjera takve saradnje.

U Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH), ustaški režim je već 1941. godine uspostavio vlastiti sistem koncentracionih i logora smrti, od kojih je Jasenovac bio centralno mjesto. Jasenovac nije bio samo logor progona, već logor istrebljenja. U njemu su masovno ubijani Srbi, Jevreji, Romi i antifašisti svih nacionalnosti. Brutalnost Jasenovca, obilježena odsustvom čak i onih „industrijskih“ procedura koje su postojale u nacističkim logorima, čini ga jednim od najsurovijih mjesta stradanja u Evropi.

Istovremeno, u okupiranoj Srbiji pod upravom Milana Nedića, kolaboracionističke vlasti su aktivno učestvovale u progonu i likvidaciji Jevreja. Već 1942. godine njemačke i domaće vlasti su javno isticale da je Srbija među prvim teritorijama u Evropi u kojima je „riješeno jevrejsko pitanje“. Ta činjenica je historijski dokumentovana i ne ostavlja prostor za naknadna opravdanja.

Ovi režimi nisu bili nametnute administrativne ljušture bez odgovornosti. Oni su imali ideologiju, aparat sile i političku volju da učestvuju u genocidu.

Revizionizam kao uvod u novo nasilje
Političko koketiranje s ustaškim i četničkim nasljeđem, uz istovremeno pozivanje na Holokaust radi političke koristi, predstavlja opasan oblik historijskog revizionizma. Sjećanje na genocid ne može biti selektivno niti služiti kao legitimacija za savremene projekte etničkog razdvajanja, bilo u Gazi ili u Bosni i Hercegovini.

Zato je posebno problematično kada se danas, osamdeset godina kasnije, na prostoru Bosne i Hercegovine i šire, svjedoči političkoj rehabilitaciji ili relativizaciji ustaških i četničkih ideologija. Političke strukture poput Dodikovog SNSD-a i Čovićevog HDZ-a istovremeno toleriraju ili otvoreno afirmiraju simbole i narative vezane za te kolaboracionističke pokrete, dok se prema Izraelu i institucijama jevrejskog sjećanja nastupaju sa deklarativnim poštovanjem i političkim dodvoravanjem.

Takva politika nije izraz istinskog pijeteta prema žrtvama Holokausta. Riječ je o instrumentalizaciji sjećanja, gdje se prošli genocid koristi kao politički kapital za današnje projekte etničke dominacije i dehumanizacije drugih – u ovom slučaju Bošnjaka i same države Bosne i Hercegovine.

Užurbani odlasci u Izrael svih onih koji kod kuće slave i veličaju najkrvoločnije protagoniste balkanske verzije holokausta svojski se trude dodvoriti trenutnoj izraelskoj vlasti koja otvoreno iskorištava genocid i nacističke žrtve iz Drugog svjetskog rata zarad proklamacije ideje etničkog čišćenja i zločina genocida nad narodom Palestine.

Paralela s današnjom Gazom nameće se upravo zbog tog obrasca: dugotrajna blokada, kolektivno kažnjavanje, razaranje civilne infrastrukture i retorika koja čitav narod svodi na sigurnosni problem. Kao što Palestinci nisu učestvovali u „Konačnom rješenju“, tako ni Bošnjaci nemaju nikakvu historijsku ili moralnu odgovornost za zločine Drugog svjetskog rata – ali se u savremenim političkim narativima često tretiraju kao remetilački faktor koji treba „disciplinirati“, izolirati ili obespraviti.

Evropska šutnja, bilo prema Gazi ili prema otvorenom etnonacionalizmu na Balkanu, dodatno potvrđuje da se sjećanje na Holokaust prečesto koristi selektivno: kao moralni štit za saveznike, a ne kao univerzalni kriterij zaštite civila i ljudskog dostojanstva.

Ako Auschwitz, Jasenovac, Srebrenica i druga mjesta masovnog ubijanja imaju poruku za današnji svijet, ona je jednostavna i neugodna: genocid ne počinje gasnim komorama, već normalizacijom ideologija koje jedne ljude proglašavaju viškom, a druge trajnim žrtvama s pravom na sve.

O. Delić