Washington redefiniše pristup regionu: Balkan između američkih interesa, evropskih kalkulacija i kinesko-ruskog utjecaja

Nova poruka američkog State Departmenta o Zapadnom Balkanu otvorila je pitanja buduće politike SAD-a prema regiji, odnosa s Evropskom unijom, utjecaja Rusije i Kine, ali i pozicije Bosne i Hercegovine nakon odlaska Christiana Schmidta.

Administracija američkog predsjednika Donalda Trumpa posljednjih sedmica poslala je novu političku poruku državama Zapadnog Balkana, jasno naznačivši da region ostaje važan dio američkih strateških interesa. Dokument koji je američki State Department dostavio Kongresu odnosi se na Albaniju, Bosnu i Hercegovinu, Crnu Goru, Kosovo, Sjevernu Makedoniju i Srbiju, a fokusiran je na stabilnost, sigurnost i ekonomsko pozicioniranje SAD-a u ovom dijelu Evrope.

Objava dokumenta dolazi u trenutku ozbiljnih geopolitičkih promjena – od rata u Ukrajini i napetosti na Bliskom istoku do redefinisanja odnosa između Washingtona i evropskih saveznika. Istovremeno, region je dodatno uzdrmala i ostavka Christian Schmidt na funkciju visokog predstavnika u Bosni i Hercegovini, što je otvorilo brojna pitanja o budućem odnosu međunarodne zajednice prema BiH.

Kontinuitet američke politike prema regionu

Iako su pojedini politički analitičari dokument protumačili kao znak radikalne promjene američkog kursa, sadržaj pokazuje prije svega kontinuitet politike koju je Washington vodio i prethodnih godina. Ključni ciljevi ostaju gotovo identični: očuvanje stabilnosti, suzbijanje korupcije, jačanje NATO partnerstva i ograničavanje ruskog i kineskog utjecaja.

Od balkanskih država očekuje se povećanje izdvajanja za odbranu, modernizacija vojnih kapaciteta te stvaranje povoljnijeg prostora za američke investicije. Posebno se insistira na otvaranju energetskog, infrastrukturnog i tehnološkog sektora za zapadne kompanije.

U dokumentu se jasno naglašava da Washington Balkan više ne vidi samo kao sigurnosni problem, nego i kao tržište s velikim ekonomskim potencijalom. Region sa oko 18 miliona stanovnika, važnim transportnim pravcima, prirodnim resursima i rastućim IT sektorom sada se posmatra kao prostor za dugoročnu ekonomsku i političku prisutnost SAD-a.

Sukob interesa velikih sila

Američki strateški cilj ostaje ograničavanje kineskog i ruskog prisustva na Balkanu. To se posebno odnosi na energetske projekte, telekomunikacije, infrastrukturu i vojnu industriju.

Takav pristup nije nov. Još tokom prvog mandata Trumpove administracije započet je snažniji ekonomski obračun s Kinom, koji je kasnije nastavila administracija Joe Biden. Evropska unija je u međuvremenu razvila vlastite mehanizme kako bi odgovorila na kinesku inicijativu „Pojas i put“.

Jedan od simbola tog pristupa bio je sastanak u Bijeloj kući 2020. godine, kada su srbijanski predsjednik Aleksandar Vučić i tadašnji kosovski premijer Avdullah Hoti potpisali sporazum uz posredovanje Washingtona. Tada je među prioritetima bilo i uklanjanje kineskih kompanija iz razvoja 5G mreže u regionu.

Nova američka strategija sada taj okvir dodatno proširuje. Pod posebnom pažnjom našli su se energetski sistemi, gasovodi, hidroelektrane, termoelektrane, digitalna infrastruktura i IT sektor.

Razlike između SAD-a i Evropske unije

Iako Washington i Brisel formalno ostaju saveznici, posljednjih mjeseci postaje vidljivo da između njih postoje razlike u pristupu Balkanu. Dio evropskih zvaničnika sve otvorenije govori o potrebi veće evropske samostalnosti u regionu, dok SAD nastoji zadržati dominantan politički utjecaj.

Primjer toga vide mnogi u odnosu prema kosovskom premijeru Albin Kurti, koji uživa snažnu podršku dijela evropskih država, prije svega Njemačke, dok iz Washingtona često dolaze kritike na njegov račun.

Američki pristup danas podrazumijeva kombinaciju sigurnosne politike i ekonomskog utjecaja. Evropskim partnerima prepušta se dio bezbjednosnog tereta, dok SAD pokušava ojačati prisustvo kroz investicije i kapital.

Šta znači kraj politike „izgradnje država“?

Posebnu pažnju izazvao je dio dokumenta u kojem se navodi da SAD više neće aktivno učestvovati u takozvanom „nation-buildingu“, odnosno projektima izgradnje država.

Mnogi su ovu formulaciju protumačili kao signal da Washington više neće insistirati na modelima centralizovanih ili unitarnih država u regionu, nego prije svega na održavanju stabilnosti i partnerstava koja odgovaraju američkim interesima.

Ipak, politička praksa na prostoru bivše Jugoslavije pokazuje da su Sjedinjene Američke Države kroz prethodne decenije često balansirale između podrške državnim institucijama i uvažavanja etničkih i političkih podjela.

Primjeri za to vide se kroz Dejtonski sporazum u Bosni i Hercegovini, ustavna rješenja u Sjevernoj Makedoniji i na Kosovu, ali i političke procese u Crnoj Gori.

Balkan između novih savezništava i starih podjela

Više od tri decenije nakon raspada Jugoslavije, Balkan se ponovo nalazi između interesa velikih sila. Dok Washington i Brisel nude političku podršku, investicije i partnerstva, regionalne elite nastavljaju balansirati između različitih centara moći.

Upravo zbog toga ostaje otvoreno pitanje da li će države regiona same postići dugoročni politički dogovor ili će budućnost Balkana ponovo biti rezultat kompromisa velikih sila.

U takvom odnosu snaga, Bosna i Hercegovina ostaje jedna od ključnih tačaka političkog nadmetanja, posebno u trenutku kada se redefinišu međunarodni odnosi i traži novi model stabilnosti za cijeli region.

EU SAD Zapadni Balkan