NEBULOZA JEDNE IZBORNE POBJEDE: Kako se trijumf AfD-a u Saskoj prelama kroz društvo, državnu politiku i odnos Njemačke prema neuralgičnim tačkama svijeta

Nakon što je AfD osvojio 43,8 posto glasova u Saskoj-Anhalt, analiziramo program stranke i paradoks njenog odnosa prema Izraelu i vlastitoj nacističkoj prošlosti.

Saska-Anhalt | AfD je na izborima u Saskoj-Anhalt osvojio oko 44 posto glasova i postao daleko najjača politička stranka u pokrajini. Rezultat nije samo izborni uspjeh jedne opozicione partije. On pokazuje da je veliki dio biračkog tijela spreman podržati politički program koji traži radikalnu promjenu odnosa prema migraciji, obrazovanju, kulturi, nacionalnom identitetu i ulozi Njemačke u Evropi.

Program koji se ne krije

Ono što AfD u programu “Vizija 2026” iznosi nije rubna retorika nego operativni plan: radna grupa za ubrzane deportacije, obavezan rad za tražioce azila, ukidanje finansiranja integracije, odvojeni razredi za djecu izbjeglica “jer je njihov boravak samo privremen”, želi ukinuti inkluzivno školovanje djece s invaliditetom i ponovo ojačati sistem posebnih (“specijalnih”) škola, zabranu duginih zastava uz obaveznu svakodnevnu njemačku himnu i državnu zastavu, ograničavanje islamskih vjerskih praksi do zabrane poziva na molitvu, te školski program koji smanjuje naglasak na period nacizma dok povećava fokus na “velike Nijemce” iz 19. stoljeća. Slogan pokrajine mijenja se iz “misli moderno” u “misli njemački”.

Svaka od tih mjera pojedinačno možda djeluje kao standardna desno-populistička politika. Zajedno, one crtaju konzistentnu arhitekturu: etnički definisanu zajednicu, institucionalno odvajanje “drugih”, kontrolu kulturnog i obrazovnog narativa, i rehabilitaciju dijelova nacionalne prošlosti koje je većinski konsenzus decenijama trudio držati na distanci. To je obrazac koji historičari prepoznaju – ne kao dokaz da je 2026. jednako 1930-im, nego kao podsjetnik da se demontaža liberalne demokratije rijetko dešava jednim potezom, nego serijom “razumnih” administrativnih koraka koje svako pojedinačno neko može braniti kao odgovor na stvaran problem (nedostatak radne snage, opterećenost policije, pad nataliteta).

Revizionizam koji nije glasina

Dokumentovano je da su vodeće figure stranke, uključujući čelnika tirinškog AfD-a Björna Höckea, opetovano relativizirale način na koji se Njemačka odnosi prema svojoj nacističkoj prošlosti. Höcke je 2017. godine berlinski Memorijal holokaustu javno opisao kao sramotni spomenik u srcu prijestonice i tvrdio da su Nijemci jedini narod koji je sebi podigao nešto takvo, pozivajući na potpuni zaokret u kulturi sjećanja (izvor: Reuters/Politico). Zbog toga je izlazio pred stranački sud, koji ga nije izbacio iz stranke. Dodatno, protiv njega se vodio krivični postupak jer je govor 2021. u Merseburgu završio parolom koja se povezuje s nacističkim jurišnim odredima SA, a tužilaštvo je tvrdilo da je bio svjestan njenog porijekla (izvor: AP/Euronews). Njemačka domaća obavještajna služba tirinšku podružnicu AfD-a formalno vodi kao dokazano desničarski ekstremističku organizaciju.

To nisu izolovani propusti jednog čovjeka na rubu stranke – Höcke je od osnivanja AfD-a 2013. vodio njenu tirinšku granu i danas je jedna od najuticajnijih figura na desnom krilu stranke, s izgledima da postane premijer savezne pokrajine.

Paradoks: “prijatelj Izraela” koji brani Bismarcka, a ne sjećanje

Od 7. oktobra 2023. AfD se sistematski predstavlja kao stranka koja Izraelu stoji uz bok “kao nijedna druga u Njemačkoj” – bez ijedne riječi kritike prema izraelskoj vojsci. Politički se to koristi kao dokaz da stranka ne može biti antisemitska. A namjerno se prešućuje i od njemačke javnosti pokušava prikriti činjenica da je UN-ova Nezavisna međunarodna istražna komisija u septembru 2025. zaključila da je Izrael počinio četiri od pet djela koja Konvencija o genocidu definira kao genocidna djela u Gazi i da je zaključila kako postoji genocidna namjera.

Analitičari koji se time bave sistematski dolaze do drukčijeg zaključka. Zaklada Konrad Adenauer u analizi “Keine Alternative” ocjenjuje da je AfD-ova takozvana solidarnost s Izraelom prvenstveno instrumentalna – da služi legitimiranju neprijateljstva prema muslimanima, napadima na političke protivnike i skretanju pažnje s krajnje desnih i revizionističkih stavova same stranke. Slično zaključuje i American Jewish Committee, koji ocjenjuje da podrška Izraelu kod dijela AfD-ovih funkcionera ne odražava nužno dosljedno odbacivanje antisemitizma, dok istovremeno AfD-ovi aktivisti ciljaju istaknute jevrejske novinare i intelektualce koji kritikuju stranku, ponekad koristeći antisemitske slike i teorije zavjere.

Sam Izrael, uprkos deklarativnoj bliskosti, i dalje formalno bojkotuje kontakte sa stranačkim vrhom AfD-a – dok je istovremeno razmatrao otvaranje prema drugim evropskim desničarskim strankama. Emmanuel Navon, izraelski analitičar vanjske politike, AfD ocjenjuje drukčijim od ostatka evropske desnice upravo zbog njegovih neonacističkih korijena i izrazito dvosmislenog odnosa prema Drugom svjetskom ratu.

Paradoks se dodatno usložnjava geopolitikom: dio AfD-ovog vodstva, uključujući suvoditelja stranke Tina Chrupallu, u posljednje vrijeme se odmiče od “bezuslovne” podrške Izraelu upravo zato što je Rusija – s kojom AfD traži zbližavanje i ukidanje sankcija – saveznik Iranu, izraelskom glavnom protivniku. Dio stranke to javno naziva “ljevičarskim pacifističkim glupostima” i traži da vanjska politika AfD-a prestane da kopira Moskvu. Drugim riječima: “prijateljstvo” s Izraelom nije princip nego alat koji se uključuje i isključuje zavisno od toga čemu trenutno služi – najčešće legitimiranju islamofobne i antiimigrantske agende, a ne odbrani jevrejskog naroda ili njegovog sjećanja.

Upravo je to unutrašnja proturječnost koju bi budući AfD-ovac na čelu Saske-Anhalt nosio sa sobom u Bundesrat: stranka koja u vanjskopolitičkim izjavama brani sadašnji Izrael dok njeni vlastiti čelnici relativiziraju sjećanje na Holokaust kod kuće, a u obrazovnom programu traži manje nastave o nacističkom periodu i više o “velikim Nijemcima” poput Bismarcka.

Šta to znači za pokrajinsku vlast

Pokrajinski premijer nema ovlasti nad vanjskom politikom – ali ima glas u Bundesratu i simboličku težinu koju bi AfD sigurno iskoristio da normalizuje ton kakav je do sada bio marginalan u saveznoj politici: bliskost s Moskvom, sumnjičavost prema NATO-u i SAD-u kad im ne odgovaraju, i kulturnu politiku koja obrazovanje, medije i vjerske manjine tretira kao teren za “odbranu njemačkog identiteta”. Obrazovanje i unutrašnja sigurnost, gdje pokrajine imaju punu nadležnost, ostaju poligon na kojem se najdirektnije mogu sprovesti mjere segregacije i revizije kurikuluma.

Iz AfD-a i simpatizera ovakva poređenja s 1930-im godinama odbacuju kao histeriju političkih protivnika i medija, tvrdeći da brane “obično” nacionalno opredjeljenje kakvo postoji u mnogim evropskim zemljama. To je opredjeljenje koje javnost mora čuti da bi mogla suditi – ali ono ne mijenja činjenicu da su konkretni potezi (segregacija u školama, radne grupe za deportacije, revizija nastave o nacizmu, glorifikacija fraza s historijom u SA-u) dokumentovani, a ne interpretacija. Rezultat u Saskoj-Anhalt ne govori samo o jednoj pokrajini – govori o tome koliko je taj program postao izborno prihvatljiv u srcu Njemačke.

Pripremio: O. Delić

AfD Björn Höcke